مقدمه ای برتاریخچه ابری سازی /  بکوشش: استاد احسان خدا بخشی مدرس خوشنویسی

انجمن خوشنویسان شعبه همدان در راستای سیاستهای جدید و رویکردهای آموزشیِ انجمن در فصل تازه خود درمورخ۱۴۰۵/۴/۳۰ هفتمین کارگاهی تخصصی در سال جدید را تحت عنوان  ابری سازی  با تدریس استاد و پژوهشگر ارجمند، جناب آقای خدابخشی، در پلاتوی استاد بیگلریان انجمن شعبه ابن سینا برگزار نمود .

در ابتدای این کارگاه، استاد با ارائه توضیحاتی جامع، به بررسی پیشینه هنر ابری سازی، جایگاه آن در هنرهای سنتی ایران و کشورهای اطراف و کاربردهای آن در آثار خوشنویسی پرداخت.همچنین شیوه ساخت انواع مواداولیه و زمینه‌های اصلی مورداستفاده دراین هنر را بصورت علمی و عملی تشریح کرد و درپایان هنرجویان و شرکت‌کنندگان بطور مستقل با استفاده ازموادحاضر و باکمکهای استاد مستقلا خود انواع شیوه های ابری سازی رابه مرحله ی اجرا نهادند.

این کارگاه با استقبال چشمگیر و ارزشمند اعضای محترم انجمن خوشنویسان همدان همراه بود و هنرجویان و علاقه‌مندان، ضمن بهره‌مندی از مباحث آموزشی، ازنزدیک با شیوه‌های اجرایی این هنر اصیل آشناشدند. از دیگر بخش‌های قابل توجه این رویداد،حضور اعضای محترم انجمن خوشنویسان شعبه تویسرکان بود به‌عنوان میهمان ویژه،که به غنای علمی و عملی این برنامه فرهنگی و هنری افزود. برگزاری این کارگاه وکارگاه های آتی، گامی مؤثر درراستای ارتقای دانش تخصصی هنرجویان،فارغ التحصیلان و اساتیددر ترویج هنرهای وابسته به خوشنویسی و ایجادتعامل میان شعب انجمن استان بشمار می‌رود و امید است تداوم چنین برنامه‌هایی زمینه‌ساز رشد هرچه بیشترهنرخوشنویسی وهنرهای اصیلِ وابسته ایرانی گردد.

تاریخچه هنر (ابری‌سازی کاغذ) ابروباد یا ابری‌سازی کاغذ، هنری است که در آن با شناور کردن رنگ‌ها بر سطح مایعی غلیظ و انتقال نقش به کاغذ، طرح‌هایی پدید می‌آید که یادآور ابرهای آسمان، موج آب و بافت سنگ‌های طبیعی است. به همین دلیل در زبان فارسی «ابروباد» و در زبان ترکی«ابرو»(Ebru)نام گرفته است.

نخستین خاستگاه درباره منشأ این هنر اتفاق‌نظر قطعی وجود ندارد،امابیشتر پژوهشگران معتقدند که آغاز آن به آسیای مرکزی،به‌ویژه نواحی ترکستان،بخارا و سمرقندبازمی‌گردد.

قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده ابری مربوط به حدودقرن نهم و دهم هجری قمری است. برخی پژوهشگران نیز ریشه‌های اولیه این هنر را درچین و سپس هندوستان جست‌وجو می‌کنند؛زیرا در این سرزمین‌ها نیز شیوه‌هایی برای رنگ‌آمیزی شناور بر آب وجود داشته است.با این حال، شکل تکامل‌یافته ابروباد که امروز می‌شناسیم، بیشتر در قلمرو ایران و عثمانی رشد یافته است. این هنر از آسیای مرکزی وارد ایران شد و به سرعت مورد استقبال کاتبان، خوشنویسان،مذهبان و صحافان قرار گرفت. ایرانیان با ذوق هنری خود، ابروباد را به سطحی بسیار ظریف رساندند و ازآن درموارد زیر استفاده کردند: بدرقه صفحات قرآن حاشیه نسخه‌های خطی قطعات خوشنویسی آستر جلد کتاب‌ها مرقعات نفیس هنرمندان عثمانی این هنر را نظام‌مند کردند و شیوه‌های مختلفی را ابداع نمودند؛ از جمله: ابروی گلدار ابروی شانه‌ای ابروی طاووسی ابروی خطی در (ترکیه این هنر با نام Ebru شناخته می‌شود ادامه دارد .

 رسالات مربوط به خط و خوشنویسی یا کاغذ و رنگ‌سازی که از نیمه دوم سده ۱۰ق/۱۶م به بعد نوشته شده‌است، آگاهی‌های پراکنده‌ای دربارهٔ کاغذ ابری به‌دست می‌دهد. کهن‌ترین نمونه شناخته شده در این مورد فصلی از یک نسخه زیر نام رساله خوشنویسی است که در فاصله سال‌های ۹۶۳ تا ۱۰۱۴ق/۱۵۵۵ تا ۱۰۶۵م به فارسی نوشته شده و در کتابخانه پتنه هند موجود است.

پیدایش و ساخت کاغذ ابری به اواخر سدهٔ ۹ق/۱۵م بازمی‌گردد. اختراع این‌گونه کاغذ را به خواجه شهاب الدین عبدالله مروارید (۸۶۵–۹۲۲ق/۱۴۶۱–۱۵۱۶م) متخلص به «بیانی» نسبت می‌دهند، او فرزند خواجه شمس الدین محمد کرمانی از بزرگ زادگان و وزیران دربار تیموریان بود. برخی از منشیان و هنرمندان پایان سده ۱۰ و آغاز سده ۱۱ق/۱۶ و ۱۷م، میر محمد طاهر هنرمند ایرانی مقیم هند را مخترع کاغذ ابری دانسته‌اند که شماری از پژوهندگان معاصر نیز از این نظر پیروی کرده‌اند. گفته می‌شود میر محمد طاهر که مردی صاحب ذوق و هنر بود در زمان شاه تهماسب از ایران به هندوستان رفت و کاغذ ابری را در آنجا اختراع کرد و بلافاصله به ایران فرستاد و بزرگان و اشراف و هنرمندان ایران آن را برای حاشیه کتاب‌های نفیس بسیار مناسب دانستند. چون مقدار کاغذ ابری ارسالی از هندوستان کفاف تقاضای صنعت کتاب‌سازی داخل را نمی‌داد، اهل هنر و صنعت کتاب‌آرایی بر آن شدند که نظیر آن را بسازند.

مولانا یحیی قزوینی در ایران نخستین کسی بود که موفق شد کاغذهای ابری به روش میر محمدطاهر درست نموده و در اختیار علاقه‌مندان قرار دهد. کاغذهای ابری یحیی قزوینی در آن اوایل مثل کاغذ ابری استاد میر محمدطاهر نبود، ولی بعد با به دست آوردن نسخه استاد موفق گردید به بهترین وجهی اقدام به ساخت کاغذ ابری نماید.

با این وجود پیداست که هنر ابری‌سازی از خواجه عبدالله مروارید به وسیله هنرمندان ایرانی به هند برده شده و در آنجا پیشرفت بسیار کرده‌است، تاحدی که نمونه‌های کار ایرانیان مهاجر به هند زیباتر از نمونه کارهای هنرمندان داخل ایران از آب درآمده‌است و احتمالاً آنچه محمد طاهر در هند ساخته و به ایران فرستاده، از چنان زیبایی ویژه‌ای از نظر طرح و نقش برخوردار بوده که خود در حد اختراع و ابتکار به حساب می‌آمده‌است.

از این رو دادن لقب مخترع و واضع به او به سبب نوآوری‌های او بوده‌است نه اختراع ابری‌سازی.[۱ ابری در اصطلاح کتاب‌آرایی عبارت است از ایجاد نقوشِ درهم از طریق شناور ساختن یک یا چند رنگ گوناگون که با یک ماده فعال سطحی آمیخته شده‌اند، بر سطح یک آهار، و در صورت نیاز شکل دادن به آنها به کمک ابزارهایی همچون نیشک و شانه، و در نهایت انتقال آن نقوش بر کاغذی که به آرامی و دقت روی سطح آهار گسترانیده می‌شود. واژه «ابری‌سازی» را نباید با «ابر» و «ابرسازی» که یکی از شاخه‌های هفتگانه هنر نگارگری ایران به‌شمار می‌رود، اشتباه گرفت و به جای آن دو به کار برد.

کاغذ ابری برای آراستن جلد کتاب، اوراق و آستر بدرقه‌ آن، آراستن حاشیه متون کتابهای خطی نفیس، آراستن حاشیه مرقعات، قطعات خوشنویسی، نگارگری و تذهیب، آراستن زمینه قطعات خوشنویسی و نیز به عنوان زمینه قلمدان و جعبه‌های روغنی به کار می‌رفته است و همچنان کم و بیش به‌کار می‌رود.

روابط عمومی انجمن خوشنویسان شعبه همدان

روبیکاhttps://rubika.ir/calligraphyassociation_hmd

تلگرامhttp://www.khoshnevisanehamedan.ir

واتساپ https://chat.whatsapp.com/E9DddiC24X2Iyd5Q8I3YJD